Als een partij klappen krijgt, moeten de verantwoordelijken opstaan. Angela Merkel van de christendemocratische CDU en Horst Seehofer van de Beierse zusterpartij CSU trokken eind vorig jaar hun conclusies na verkiezingsnederlagen in de Duitse deelstaten Hessen en Beieren en traden allebei af als partijvoorzitter. De 69-jarige Seehofer geeft komende zaterdag op een buitengewoon partijcongres in München na meer dan tien jaar de fakkel door aan de 52-jarige Markus Söder. Die staat voor de moeilijke taak ondanks een afkalvend electoraat het politieke gewicht van de Christlich-Soziale Union te bewaren.


De Beierse conservatieve partij regeerde decennialang met een absolute meerderheid, maar aan die alleenheerschappij kwam in oktober 2018 een einde. Ondanks de goede economische situatie in de qua oppervlakte grootste deelstaat van Duitsland liepen de kiezers in horden weg: naar rechts, naar de xenofobe Alternative für Deutschland (AfD) als een gevolg van de vluchtelingencrisis van 2015, maar ook naar links, naar de Groenen, die met hun focus op luchtkwaliteit en de mooie Beierse natuur bewezen meer de vinger aan de pols te hebben. De CSU donderde met ruim tien procentpunten naar beneden en zette met 37,2 procent haar slechtste resultaat sinds 1950 neer.
Seehofer sloeg al een 'mea culpa' door na de nederlaag bij de Duitse parlementsverkiezingen van september 2017 als minister-president van Beieren plaats te maken voor Söder. Na het debacle bij de deelstaatverkiezingen dwong zware druk van de partijmilitanten hem ook een stap opzij te zetten als partijvoorzitter. Söder kreeg niet de zwarte piet toegeschoven voor het verlies van de absolute meerderheid in Beieren. Hij had het geluk dat hij op zeer korte termijn de ideologische verwante Freie Wähler aan boord kon hijsen om een coalitie mee te vormen en zo zelf minister-president te blijven.
Seehofer is één van de bekendste gezichten uit de Duitse politiek. In de jaren 90 was hij al minister van Gezondheid onder kanselier Helmut Kohl, later werd hij minister van Landbouw onder Angela Merkel. In 2008 kreeg Seehofer de leiding over de CSU en de regering in Beieren. Na zijn exit als minister-president werd hij minister van Binnenlandse Zaken in de regering-Merkel.
In die functie botste Seehofer het voorbije jaar regelmatig met Merkel, onder meer omdat hij onder druk van de AfD een ruk naar rechts maakte en zich een pleitbezorger toonde van een veel strenger migratiebeleid. Medio juni vorig jaar bracht hij de zogenaamde 'GroKo' (grote coalitie van CDU/CSU en de sociaaldemocratische SPD) aan het wankelen door te eisen dat migranten aan de grens met Oostenrijk rechtstreeks zouden worden teruggestuurd. Seehofer en Merkel streken de plooien uiteindelijk glad met een halfslachtig compromis, maar veel waarnemers zien in het voortdurende gekissebis één van de belangrijkste redenen voor de dalende populariteit van de CDU/CSU.
Seehofer blijft na komende zaterdag minister, maar in Berlijn blijven speculaties de ronde doen dat hij niet de volledige legislatuur tot in 2021 zou uitzitten. Vraag is ook in welke mate hij zich nog geroepen voelt om stokebrand te spelen. Met het oog op de Europese parlementsverkiezingen van 26 mei is CDU en CSU er veel aan gelegen de rangen te sluiten. De 46-jarige Manfred Weber, vicevoorzitter van de CSU, is de 'Spitzenkandidat' van de Europese Volkspartij (EVP) en dus kandidaat om Jean-Claude Juncker op te volgen als voorzitter van de Europese Commissie.
Het valt trouwens op dat Söder, die in het verleden graag zijn afstand onderstreepte tegenover de nationale politiek in Berlijn en buiten Beieren vaak gold als een demagoog en provocateur, zich een stuk gematigder opstelt sinds hij minister-president is. Als partijvoorzitter zal hij erover moeten waken dat de CSU op nationaal niveau zijn politieke gewicht bewaart. In de zoektocht naar een toekomstige koers na de verkiezingsnederlagen hield Alexander Dobrindt, CSU-fractievoorzitter in de Bondsdag, een pleidooi om zich niet alleen op het politieke centrum te richten. "Het moet onze duidelijke ambitie zijn alle burgers, van het centrum tot democratisch rechts, een politieke thuis te bieden", klonk het onlangs in een interview.
Met het afzwaaien van Seehofer bij de CSU zal geen enkele voorzitter van de drie regeringspartijen nog een zitje hebben in de bondsregering. Bij de CDU loste Annegret Kramp-Karrenbauer Merkel in december af als partijvoorzitter. De sociaaldemocraten worden geleid door Andrea Nahles, SPD-fractievoorzitter in het Duitse parlement.